पुणे: पाषाण, हडपसर, मुंढवा, वाकड आणि इतर शहरांसह अनेक शहरे, SWaCH आणि PMC द्वारे ऑफर केलेल्या दैनंदिन कचरा संकलन सेवा उपलब्ध असूनही दीर्घकालीन कचरा डंपिंग आणि उघड्यावर जाळणे सुरूच आहे. या परिसरातील अनेक रहिवाशांच्या म्हणण्यानुसार, काही लोक घरोघरी कचरा गोळा करण्यासाठी 100 रुपये मासिक शुल्क टाळत आहेत आणि त्याऐवजी कचरा रस्त्यावर टाकत आहेत. यामध्ये गृहनिर्माण संस्थांचे सदस्य, झोपडपट्टीतील रहिवासी, फेरीवाले, छोटे दुकानदार आणि बरेच काही समाविष्ट आहे. याचा परिणाम म्हणजे वर्षभर कुजणाऱ्या कचऱ्याचे ढीग त्यामुळे दुर्गंधी आणि वायू प्रदूषण होते. वर्षानुवर्षे या समस्येचा मागोवा घेणारे पाषाणचे रहिवासी पुष्कर कुलकर्णी म्हणाले, “पुणे महानगरपालिका (पीएमसी) त्याऐवजी जुनाट स्पॉट्सवर संपणारे ढीग साफ करतील परंतु लोक त्यांचा कचरा योग्य प्रकारे विलग करत आहेत आणि ते सुपूर्द करत आहेत याची खात्री करणार नाही. लोक फक्त कचरा गोळा करण्यासाठी पैसे देऊ इच्छित नाहीत.” त्यांनी निदर्शनास आणून दिले की पीएमसीचे अधिकारी क्वचितच घरे किंवा व्यावसायिक युनिट्सवर कारवाई करतात जे कचरा सोपवत नाहीत. “हा एक सोपा व्यायाम आहे. दररोज किती लोक पैसे देतात आणि कचरा टाकतात ते तपासा. तुम्हाला लगेच कळेल की दोषी कोण आहेत,” कुलकर्णी म्हणाले. त्यांच्या अनुभवात हा मुद्दा केवळ पाषाणपुरता मर्यादित नाही. “बाणेर, बालेवाडी आणि पाषाण येथे ही परिस्थिती दिसून येते, विशेषत: झोपडपट्टीच्या आसपास. पण ती संपूर्ण पुण्यात होत आहे,” ते म्हणाले. शहर-आधारित एनजीओ परिसर, ज्याने वर्षभरापूर्वी अनेक वॉर्डांमध्ये घनकचरा व्यवस्थापन समस्यांचा अभ्यास केला, असे म्हटले आहे की अंमलबजावणी आणि तक्रार निवारण हे सर्वात कमकुवत दुवे आहेत. “आम्ही गेल्या वर्षी पाषाणमध्ये मॅपिंग हस्तक्षेप केला होता, ज्यामध्ये आम्ही पाषाण रोडच्या आजूबाजूला कचरा डंपिंग आणि जळत असलेल्या ठिकाणांचा नकाशा बनवण्याचा प्रयत्न केला होता, तसेच जिथे कचरा गोळा केला जात नाही अशा पॉकेट्सचे चिन्हांकित करण्याचा प्रयत्न केला होता,” श्वेता वेर्णेकर, परिसर येथील वरिष्ठ कार्यक्रम सहयोगी म्हणाल्या. “शहर स्तरावर, आम्ही प्रत्येक प्रभागातील 25-30 लोकांचे सर्वेक्षण केले आणि आम्हाला आढळून आले की मोठ्या प्रमाणावर कचरा टाकणे आणि जाळणे, विशेषत: हिवाळ्यात. संपूर्ण शहरात ही पद्धत समान आहे. पाषाण व्यतिरिक्त, औंध-बाणेर, विमाननगर आणि बिबवेवाडी येथेही हिवाळ्यात जाळपोळ आणि डंपिंगच्या घटना वाढतात. दरवर्षी तीच कथा असते,” ती म्हणाली. वेर्णेकर यांच्या म्हणण्यानुसार थोडासा बदल झाला आहे. “गेल्या दोन वर्षांत, तक्रारींना प्रतिसाद देण्याची प्रणाली सुधारलेली नाही. दंडाची अनुपस्थिती लोकांना डंपिंग सुरू ठेवण्यास प्रोत्साहित करते. पीएमसीने कितीही साफसफाई केली तरी लोकांना माहित आहे की कोणताही अडथळा होणार नाही. त्यामुळे वागणूक बदलत नाही,” ती पुढे म्हणाली. वाघोलीचे रहिवासी मितेश कुमार यांनीही सांगितले की, ही समस्या त्यांच्या भागातील प्रमुख मार्ग आणि लहान बायलेन्सवर कायम आहे. “केसनंद रोडजवळ आणि जुन्या टोल जंक्शनजवळील अनेक पॉकेट्समध्ये, लोक PMC संकलन वाहने येण्यापूर्वी सकाळी लवकर कचरा टाकतात,” ते म्हणाले, “यापैकी बरेच लोक नियमित कुटुंबे, ऑफिसर आणि लिपिक कर्मचारी आहेत, जे सकाळी 7-8 च्या सुमारास कामासाठी निघतात. पीएमसीचे ट्रक सकाळी 9 नंतर येत असल्याने ते कचरा उचलतात आणि रस्त्याच्या कडेला टाकतात.” सर्वात सामान्य डंपिंग पॉइंटपैकी एक म्हणजे जुन्या टोल क्षेत्राजवळील रहदारी जंक्शनजवळ. कुमार म्हणाले, “तुम्ही अनेकदा दुचाकींचा वेग कमी करताना आणि लोक कचऱ्याच्या पिशव्या किंवा पाऊच फेकताना दिसतील,” कुमार म्हणाले. ते पुढे म्हणाले की, पंचायत झोनमधून जाणाऱ्या बाजारातील विक्रेते किंवा लहान व्यवसायांद्वारे व्यावसायिक कचरा देखील खुल्या भागात टाकला जात आहे. वाघोली आणि इतर अर्ध-विकसित भागातही काही वेगळ्या पट्ट्यांजवळ डंपिंग होते. “रात्रभर छोटे ढिगारे दिसतात. अनेक घरगुती कामगार आणि लहान अपार्टमेंट इमारतींमधील रहिवासी संध्याकाळी बाहेर पडताना त्यांचा कचरा फेकतात कारण त्यांना सकाळचे संकलन चुकते. काही रहिवाशांच्या गटांनी SWaCH आणि छोट्या इमारतींमध्ये मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न केला जेणेकरून कचरा नियमितपणे गोळा करता येईल. पण लोक थोडे शुल्कही द्यायला तयार नाहीत,” कुमार म्हणाले. घनकचरा व्यवस्थापन विभागातील एका वरिष्ठ PMC अधिकाऱ्याने सांगितले, “जेव्हा आम्हाला उघड्यावर डंपिंग आढळते तेव्हा आम्ही दंड आकारतो. तथापि, आम्ही सहमत आहोत की ही समस्या बाहेरील भागात अधिक सामान्य आहे, जिथे लोक रात्रीच्या वेळी उघड्या भागात कचरा टाकतात. आम्ही दक्षता आणि जनजागृती मोहीम वाढवण्याची योजना आखत आहोत. मुख्य आव्हान हे आहे की काही रहिवासी अजूनही SW कामगारांना महिन्याला पैसे देण्यास तयार नाहीत. आम्ही फेरीवाले, भाजी विक्रेते आणि झोपडपट्टीतील रहिवाशांमध्ये उघड्यावर डंपिंगला परावृत्त करण्यासाठी जनजागृती मोहीम राबवत आहोत.”
